 Θα επιχειρήσουμε σε τρία συνεχόμενα εβδομαδιαία άρθρα να αναλύσουμε τις, κατά τη γνώμη μας, επιπτώσεις του Μεταμοντερνισμού στα πανεπιστήμια διεθνώς. Ελπίζουμε έτσι να εξηγήσουμε γιατί αποτυγχάνουν συνεχώς οι διαρκείς προσπάθειες της πολιτικής ηγεσίας του Υπουργείου Παιδείας, τα τελευταία είκοσι χρόνια, και να βοηθήσουμε έτσι αν μπορούμε, τη σημερινή να πετύχει. Γιατί πιστεύουμε ότι τα απλά διαχειριστικά μέτρα εκσυγχρονισμού, όσο καλά κι’αν είναι, δεν αρκούν (και μάλιστα κάποιες φορές δρουν αρνητικά!) για την προώθηση της παιδείας χωρίς την απαιτούμενη κοινωνικοπολιτική συνιστώσα. Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό στη χώρα μας, όπου η μάχη με το μυαλό μας δημιούργησε τη φιλοσοφία. Συνεχής είναι η προσπάθεια «εκσυγχρονισμού» των Ελληνικών πανεπιστημίων ώστε να ακολουθήσουν την πορεία που υπαγορεύει η διεθνής πρακτική. Η προσπάθεια αυτή δεν είναι βέβαια μόνο ελληνικό φαινόμενο. Η χρονική συγκυρία αυτής της διαδικασίας όμως δεν πρέπει να διαφεύγει της προσοχής μας. Τελευταία τα Ελληνικά αλλά και τα Ευρωπαϊκά πανεπιστήμια έγιναν και κοινωνικά πιο υπεύθυνα, ως όφειλαν, αλλά στη χειρότερη δυνατή χρονική στιγμή. Όταν δηλαδή τα νεοφιλελεύθερα ρεύματα είχαν ήδη στενέψει τον ορισμό της έννοιας «κοινωνία» όσο ποτέ άλλοτε, από τις αρχές του 1930. Οι προσπάθειες φαίνεται να κατευθύνονται προς το πρότυπο του Αμερικάνικου πανεπιστημίου και προς τις ανισότητες και τα εγγενή και διηνεκή του προβλήματα ποιότητας, διοίκησης και ιδιωτικής χρηματοδότησης, αλλά και χωρίς τα πλεονεκτήματά του, δηλαδή τους μεγάλους ιδιώτες ευεργέτες του και τη χρηματοδοτούμενη από εταιρείες βασική έρευνά του, και δυστυχώς με λίγες ελπίδες ότι τα πλεονεκτήματα αυτά θα εμφανισθούν ποτέ στο Ευρωπαϊκό χώρο.
Το «κλειστό» σύστημα του πανεπιστημίου έχει ασφαλώς περάσει σε μαρασμό και αποτελμάτωση. Το φιλελεύθερο σύστημα με τη φαινομενική του προσαρμοστική ευελιξία και σε συνδυασμό με τον αυξημένο βαθμό αποκέντρωσης έχει ίσως τη δυνατότητα να μεταλλάσσεται, χωρίς όμως να μπορεί να ξεφύγει από βασικές («συντακτικές») διατάξεις που είναι οι διατάξεις της Αγοράς. Ταυτόχρονα, έχουμε αποτύχει πλήρως να αναπτύξουμε τα δικά μας πρότυπα, και η κύρια θεώρηση είναι το διεθνώς ανταγωνιστικό πανεπιστήμιο υπό τη στενότερη δυνατή του έννοια, αυτή του επιχειρηματικού πανεπιστημίου. Ως φαίνεται τα εθνικά αλλά και άλλα διαφορετικά πρότυπα δεν μας χρειάζονται. Ο διατυμπανιζόμενος «εκσυγχρονισμός» του πανεπιστημίου εξετάζεται πάντοτε υπό το πρίσμα του διαλεκτικού σχήματος τριών αλληλοεπιδρουσών ενοτήτων: οικονομία, γνώση και εξουσία. Με την πρώτη θα ασχοληθούμε σ’ αυτό το άρθρο. Όσον αφορά στην οικονομία, το λάβαρο του «εκσυγχρονισμού» είναι η αγορά και τα πανεπιστήμια που επιβιώνουν με δικά τους μέσα. Οι αριθμοί των σπουδαστών αυξάνουν αλλά όχι και οι Δημόσιες Επενδύσεις για την παιδεία.
Οι υπάρχουσες εγκαταστάσεις υποβαθμίζονται ασυντήρητες, ενώ στον ορίζοντα αρχίζουν να διαφαίνονται οι πιθανότητες ίδρυσης πανεπιστημίων με δίδακτρα. Οι νέες θέσεις ακαδημαϊκών διδασκάλων αλλά και διοικητικών και τεχνικών υπαλλήλων δίδονται κυριολεκτικά με το σταγονόμετρο. Οι δικαιολογίες για το σύνθημα «Ο χρήστης πληρώνει» είναι παραλλαγές αυτών που κυκλοφορούν σε όλες τις Άγγλο Αμερικανικές χώρες, ανακυκλωμένες από τις κλασσικές εργασίες των δεκαετιών του ‘60 και ‘70 των Friedman, Buchanan, West, Hayek, κ.λ.π. Όλοι οι αρχιτέκτονες αυτής της πολιτικής χρησιμοποιούν τη δικαιολογία της αμεροληψίας ως προς τον ανώνυμο φορολογούμενο, με τη «λαμπρή» επινόηση ότι σε μια φωτογραφία ενός αντιπροσωπευτικού δείγματος του πληθυσμού, οι νεαροί φοιτητές φαίνεται να εξασφαλίζουν περισσότερα καθαρά οφέλη μέσω του προϋπολογισμού της Ανώτατης παιδείας από όσα οι ενήλικες φορολογούμενοι που δεν φοιτούν, και ακόμα χειρότερα, αυτοί οι νεαροί φοιτητές αποφοιτούν και έχουν εισοδήματα ανώτερα του μέσου όρου! Φέρνοντας έτσι σε αντιπαράθεση τις δύο παραπάνω ομάδες, με πρόθεση να απομονωθούν οι φοιτητές και τα πανεπιστήμια, δεν είναι ασφαλώς ευφυές, είναι όμως αποτελεσματικό γιατί εκμεταλλεύεται τις ενοχές της μέσης αστικής τάξης. Βασίζεται εν τούτοις σε εσφαλμένη βάση.
Οι δύο ομάδες συγκρίνονται όχι σε όρους των αντιστοίχων φόρων και απολαβών όλης της ζωής τους αλλά σε διαφορετικά σημεία του κύκλου φόρου και εισοδημάτων. Ο φόρος που πληρώνουν οι απόφοιτοι αποσιωπάται. ‘Έτσι αυτή η δικαιολογία μπορεί να χρησιμοποιηθεί ακόμα και για να δικαιολογήσει υψηλότερα κόστη για ώριμους φοιτητές σε σχέση με νεώτερους! Το αξιοσημείωτο είναι πάντως ότι αυτές οι αρχές εισήχθησαν στην Ευρώπη από σοσιαλιστικές ομάδες και βελτιώθηκαν από τις συντηρητικές. Η οικονομική θεώρηση, που έχει τυποποιήσει τον οικονομικό ορθολογισμό σαν την προεξάρχουσα γλώσσα της δημόσιας πολιτικής-έτσι ώστε κάθε σοβαρό εκπαιδευτικό αντικείμενο εκτός της αποτελεσματικότητας να ανάγεται σε μια οικονομική εξωτερικότητα, αποσοτικοποιημένο και παραμελημένο εκτός του πλαισίου της πολιτικής-είναι πολύ υπεύθυνη για τον προβληματισμό του σύγχρονου πανεπιστημίου.
Ο οικονομικός όμως ορθολογισμός μας θυμίζει τη μαθηματική αντίθεση μεταξύ ορθολογισμού και ρεαλισμού. Ο ορθολογισμός υποστηρίζει ότι, κατά κάποιο τρόπο, το πανεπιστήμιο, χωρίς να παραβιαστεί ο ιδιαίτερος χαρακτήρας του, μπορεί να μετατραπεί σε ανταγωνιστική και κερδοφόρα επιχείρηση, βασισμένη σε μετρήσιμες εισροές και εκροές και σε κυρώσεις χρεωκοπίας για την εταιρεία και το διαχειριστή. Αυτό φυσικά δεν μπορεί να εφαρμοσθεί και έτσι είτε πρέπει να ξεχάσουμε το επιχειρηματικό-πανεπιστημιακό μοντέλο γιατί δεν ταιριάζει στην εκπαιδευτική πραγματικότητα, ή θα εξαναγκάσουμε την πραγματικότητα να αλλάξει για να ταιριάζει στο επιχειρηματικό μοντέλο, κάτι δηλαδή ανάλογο με την πολιτική πολλών σύγχρονων πολυεθνικών επιχειρήσεων που αλλάζουν συχνά πολλές γραμμές των προϊόντων τους. Ή, τέλος, το πιθανότερο, το νέο παγκόσμιο πανεπιστήμιο θα προκύψει υπό μορφή υβριδικού συνδυασμού πανεπιστημίου και επιχείρησης, όπου οι εικόνες του πρωταθλητισμού στις βαθμολογίες αξιολόγησης θα πωλούνται ευκολότερα από την ακαδημαϊκή ουσία, η μάθηση θα καθοδηγείται από πιστοποιητικά και πιστωτικές μονάδες, η σοφία θα είναι διανοητική περιουσία και η αρετή θα συναρτάται με το χρήμα.
Νίκου Μαρκάτου
Προέδρου Σχολής Χημικών
Μηχανικών ΕΜΠ
π. Πρύτανη
Πηγή: Εφημερίδα weekend x-press
|
